Нені білу керек

Сөздер

Гендер — мәдениетіміздегі сипаттамалар жиынтығы. Ол ерлер мен әйелдердің әлеуметтік мінез-құлқын, өзін ұстауын көрсетеді. Гендердің жыныстан айырмашылығы — оның биологиялық емес, әлеуметтік сипатта болуы.

Гендерлік теңдік қоғамда әйелдер мен ерлердің мүмкіндік, құқық пен міндет тұрғысынан тең қарастырылуы. Екеуі де білім алуға, денсаулығын сақтауға басқару мен билікке бірдей мүмкіндік алуы керек. Сонымен бірге гендерлік теңдік қаржылық тәуелсіздік пен жеке, кәсіби қажеттілік пен қызығушылықты жүзеге асыруды көздейді.

Гендерлік зорлық (жынысына байланысты жәбір көру) — жыныс белгісіне байланысты жасалған зорлық. Мысалы әйелге әйел болған үшін жәбір көрсетіледі. Осыған ұқсас жағдай ерлерде де болады.

Гендерлік зорлық физикалық (таяқтау, азаптау), эмоционалдық (кемсіту, қысым), сексуалды (зорлау, алымсақтық), сонымен бірге экономикалық (қаржыға байланысты шешім шығару, шығындарды қатал бақылау).

Гендерлік стереотиптер — әйелдер мен ерлердің жүріс-тұрысы ерекшеліктеріне байланысты қоғамда қалыптасқан көзқарас. Ол стереотиптердің гендерлік рөлмен байланысы бар. Әрі қоғамда гендерлік теңсіздікті өршітіп, қоғамда көрініс тауып отырады.

Гендерлік рөл — адамның әлеуметтік рөлдерінің бірі. Ол әйел мен ердің ерекшелігіне байланысты қоғамның күтетін белгілі бір мінез-құлықтарынан тұрады. Бұл нормалар гендерлік рөлдер, мен қазіргі кезде бар әлеуметтік және мәдени нормалардан туындаған.

Репродуктивті денсаулық — бұл тек физикалық денсаулық пен еш ауру-сырқаудың болмауын ғана емес, репродуктивті жүйенің психикалық және әлеуметтік саулығын да білдіреді. Бұған баланың өмірге келуі мен отбасының бірлікте өмір сүруі сынды түрлі процестер кіреді.

Репродуктивті құқық — бұл дегеніміз адамдардың өзінің репродуктивті денсаулығына қатысты шешімді өздігімен қабылдау құқығы: бала туу, ата-ана болуға даярлық, осыған қатысты мәселе туралы ақпараттану.

Бала неке — бұл одақта ерлі-зайыптының кем дегенде біреуі кәмелетке толмаған болады. Балалар өздігімен және байыпты шешім қабылдай алмайды. Сол себепті балалар некесі адам құқығын бұзып, көбіне мәжбүрлеу арқылы құрылады.

Отбасын жоспарлау — адамдардың балалы болу, бұған қаншалықты дайын екенін, қанша балалы болғысы келетінін шешуге мүмкіндік беретін ақпараттар мен әдіс-құралдар. Мұнда контрацепция тәсілдерін қолдану мен бедеулікті емдеу де кіреді.

Әлеуметтанушы Гүлмира Ілеуованың Қазақстандағы әр үшінші некенің неге ажырасумен аяқталатыны туралы сұраққа жауап беретін видеосын қарауды ұсынамыз.

Мәселені қалай шешеміз?

Өз қызметі аясында ЮНФПА мәселенің мынадай шешімдерін ұсынады

Жасөспірімдер жүктілігі

Жасына сай жыныстық білім — мектепте болсын, мектептен тыс жерде болсын құқыққа негізделген, гендерлік-бағытталған жыныстық сауат. Оны бірнеше жыл төңірегінде оқытады, жасына сай ақпарат беріп, жастардың қабілетін дамытуға жауапты болады.

Жыныстық сауаттың ішіне отбасылық өмір, мәдениет пен гендерлік рөл туралы талқы кіреді. Сонымен бірге адам құқығын, гендерлік теңдік жайлы сөз қозғап, сексуалды зорлық, дискриминация сияқты қауіпті де ескертеді. Ол қауіпсіз жүріс-тұрыс машықтарын үйретеді:

  • қыз дайын болғанша жүктіліктің қалай алдын алуға болады;
  • жыныстық жолмен берілетін инфекциялар, соның ішінде АИТВ-ті жұқтырмаудың жолдары;
  • зорлықты қалай анықтайды, не істеу керек;
  • дұрыс және тең құқылы қарым-қатынасты қалай құрады;
  • қалай күйзеліске берілмеуге, потенциалыңды толық пайдалануға болады.
  • Жыныстық сауатқа байланысты бағдарламалар жастардың сыни ойлау, емін-еркін байланыс, шешім қабылдаудағы жауапкершілік, жақсы мінез-құлықты тудыратын, өз қадір-қасиетін, өмірлік машықтарын дамытатын сезімдерді оятады.

Қазақстандықтар жалпы алғанда контрацепцияға дұрыс қарағанымен, олардың сипатынан аса хабардар емес. Сауалнама нәтижесінде респонденттерге ең танысы мына төрт тәсіл екен: ерлер мүшеқабы, тоқтатылған жыныстық қатынас, жүктілікті болдырмайтын дәрілер және жатырға салынатын шиыршық.

Қазақстандықтан денсаулық сақтау мекемелеріндегі қызметкерлерді контрацепция тәсілдері туралы ең сенімді әрі анық ақпарат беруші деп санайды. Ал әр төртінші респондент сенімді дереккөз деп интернет-сайттарды атады.

Жүктіліктің алдын алатын құралдар туралы ақпаратқа қол жеткізу арқылы гендерлік теңдікке де қол соза аламыз. Әйелдер мен ерлі-зайыптылар баланы жоспарлауға мүмкіндік алғанда, әйел оқуын аяқтай алады, отбасында әйелдер дербес, табысты бола бастайды. Бұл олардың экономикалық қауіпсіздігі мен отбасылық жағдайын нығайтады.

Жасөспірім шақта адамның физиологиялықтан бастап, эмоционалдық, гормоналдық жағдайы түгел өзгереді. Ол тек ойын, спортта ғана емес, жыныстық өмірде де байқалады. Жасөспірімдер бойында бір-біріне деген қызығушылық оянып, ғашық болып, алғашқы романтикалық сезімдерді бастан кешіреді. Кейбірі жыныстық өмірді бастап кетеді.

Мұндайда ересектердің — ата-аналар мен мұғалімдердің міндеті — жасөспірімдерге тәніндегі өзгерістер мен қауіпсіз қарым-қатынас жайлы дұрыстап жеткізу. Осы білімді алу арқылы олар денсаулығын сақтайды.

Жасөспірімдер мен жастарға қолжетімді, ерікті, жылы шырайлы және сенімді қызмет ұсыну керек.

Жастар денсаулығы орталығында жасөспірімдерге кәсіби қызмет көрсететін гинеколог, уролог, андролог, психолог жұмыс істейді. Мұнда жасөспірімдер қажетті медициналық қызметтерді ала алады. Соның ішінде сексуалды және репродуктивті денсаулыққа қатысты; мазалаған сұрақтарын қойып, өзіне қажет тілде ақпарат ала алады. Олар жайлы жеке және медициналық ақпарат құпия сақталады.

Репродуктивті денсаулық проблемалары

Жасына сай жыныстық білім — мектепте болсын, мектептен тыс жерде болсын құқыққа негізделген, гендерлік-бағытталған жыныстық сауат. Оны бірнеше жыл төңірегінде оқытады, жасына сай ақпарат беріп, жастардың қабілетін дамытуға жауапты болады.

Жыныстық сауаттың ішіне отбасылық өмір, мәдениет пен гендерлік рөл туралы талқы кіреді. Сонымен бірге адам құқығын, гендерлік теңдік жайлы сөз қозғап, сексуалды зорлық, дискриминация сияқты қауіпті де ескертеді. Ол қауіпсіз жүріс-тұрыс машықтарын үйретеді:

  • қыз дайын болғанша жүктіліктің қалай алдын алуға болады;
  • жыныстық жолмен берілетін инфекциялар, соның ішінде АИТВ-ті жұқтырмаудың жолдары;
  • зорлықты қалай анықтайды, не істеу керек;
  • дұрыс және тең құқылы қарым-қатынасты қалай құрады;
  • қалай күйзеліске берілмеуге, потенциалыңды толық пайдалануға болады.
  • Жыныстық сауатқа байланысты бағдарламалар жастардың сыни ойлау, емін-еркін байланыс, шешім қабылдаудағы жауапкершілік, жақсы мінез-құлықты тудыратын, өз қадір-қасиетін, өмірлік машықтарын дамытатын сезімдерді оятады.

Қазақстандықтар жалпы алғанда контрацепцияға дұрыс қарағанымен, олардың сипатынан аса хабардар емес. Сауалнама нәтижесінде респонденттерге ең танысы мына төрт тәсіл екен: ерлер мүшеқабы, тоқтатылған жыныстық қатынас, жүктілікті болдырмайтын дәрілер және жатырға салынатын шиыршық.

Қазақстандықтан денсаулық сақтау мекемелеріндегі қызметкерлерді контрацепция тәсілдері туралы ең сенімді әрі анық ақпарат беруші деп санайды. Ал әр төртінші респондент сенімді дереккөз деп интернет-сайттарды атады.

Жүктіліктің алдын алатын құралдар туралы ақпаратқа қол жеткізу арқылы гендерлік теңдікке де қол соза аламыз. Әйелдер мен ерлі-зайыптылар баланы жоспарлауға мүмкіндік алғанда, әйел оқуын аяқтай алады, отбасында әйелдер дербес, табысты бола бастайды. Бұл олардың экономикалық қауіпсіздігі мен отбасылық жағдайын нығайтады.

Жасөспірім шақта адамның физиологиялықтан бастап, эмоционалдық, гормоналдық жағдайы түгел өзгереді. Ол тек ойын, спортта ғана емес, жыныстық өмірде де байқалады. Жасөспірімдер бойында бір-біріне деген қызығушылық оянып, ғашық болып, алғашқы романтикалық сезімдерді бастан кешіреді. Кейбірі жыныстық өмірді бастап кетеді.

Мұндайда ересектердің — ата-аналар мен мұғалімдердің міндеті — жасөспірімдерге тәніндегі өзгерістер мен қауіпсіз қарым-қатынас жайлы дұрыстап жеткізу. Осы білімді алу арқылы олар денсаулығын сақтайды.

Жасөспірімдер мен жастарға қолжетімді, ерікті, жылы шырайлы және сенімді қызмет ұсыну керек.

Жастар денсаулығы орталығында жасөспірімдерге кәсіби қызмет көрсететін гинеколог, уролог, андролог, психолог жұмыс істейді. Мұнда жасөспірімдер қажетті медициналық қызметтерді ала алады. Соның ішінде сексуалды және репродуктивті денсаулыққа қатысты; мазалаған сұрақтарын қойып, өзіне қажет тілде ақпарат ала алады. Олар жайлы жеке және медициналық ақпарат құпия сақталады.

Қазақстандық заңнамада «мүгедек» түсінігі Мүгедектер құқығы туралы конвенциямен сәйкестендірілмегендіктен, әлі де әлеуметтік емес, медициналық ыңғайда. Аталған термин мүгедектігі бар адамның қоғамда толыққанды өмір сүруге, басқалармен тең болуға мүмкіндік бермейтін кедергілерге емес, адам ағзасының физикалық өзгерісіне баса мән беріледі.

Одан бөлек, медициналық терминдердің (жарымжандық, дефектілер) негативті пішіні мүгедектігі бар адамның абыройын түсіріп, адам құқығына негізделген қатынас емес, оларға деген аяушылық тудырады.

Бедеулік

Қазақстандықтар жалпы алғанда контрацепцияға дұрыс қарағанымен, олардың сипатынан аса хабардар емес. Сауалнама нәтижесінде респонденттерге ең танысы мына төрт тәсіл екен: ерлер мүшеқабы, тоқтатылған жыныстық қатынас, жүктілікті болдырмайтын дәрілер және жатырға салынатын шиыршық.

Қазақстандықтан денсаулық сақтау мекемелеріндегі қызметкерлерді контрацепция тәсілдері туралы ең сенімді әрі анық ақпарат беруші деп санайды. Ал әр төртінші респондент сенімді дереккөз деп интернет-сайттарды атады.

Жүктіліктің алдын алатын құралдар туралы ақпаратқа қол жеткізу арқылы гендерлік теңдікке де қол соза аламыз. Әйелдер мен ерлі-зайыптылар баланы жоспарлауға мүмкіндік алғанда, әйел оқуын аяқтай алады, отбасында әйелдер дербес, табысты бола бастайды. Бұл олардың экономикалық қауіпсіздігі мен отбасылық жағдайын нығайтады.


Қазақстандық заңнамада «мүгедек» түсінігі Мүгедектер құқығы туралы конвенциямен сәйкестендірілмегендіктен, әлі де әлеуметтік емес, медициналық ыңғайда. Аталған термин мүгедектігі бар адамның қоғамда толыққанды өмір сүруге, басқалармен тең болуға мүмкіндік бермейтін кедергілерге емес, адам ағзасының физикалық өзгерісіне баса мән беріледі.

Одан бөлек, медициналық терминдердің (жарымжандық, дефектілер) негативті пішіні мүгедектігі бар адамның абыройын түсіріп, адам құқығына негізделген қатынас емес, оларға деген аяушылық тудырады.

Отбасын жоспарлау мәдениеті сонау мектеп кезінен енгізілуі керек. Жасына сай жыныстық сауат сабақтары осы рөлді атқаруға арналған.

Сонымен бірге, отбасын жоспарлау арқылы ана өлімі азаяды. Өйткені бұл жасөспірім кездегі жүктіліктің алдын алуға көмектеседі. Әлем бойынша жасөспірім қыздардың өліміне басты себеп осы болып отыр.

Гендерлік зорлық

Жасына сай жыныстық білім — мектепте болсын, мектептен тыс жерде болсын құқыққа негізделген, гендерлік-бағытталған жыныстық сауат. Оны бірнеше жыл төңірегінде оқытады, жасына сай ақпарат беріп, жастардың қабілетін дамытуға жауапты болады.

Жыныстық сауаттың ішіне отбасылық өмір, мәдениет пен гендерлік рөл туралы талқы кіреді. Сонымен бірге адам құқығын, гендерлік теңдік жайлы сөз қозғап, сексуалды зорлық, дискриминация сияқты қауіпті де ескертеді. Ол қауіпсіз жүріс-тұрыс машықтарын үйретеді:

  • қыз дайын болғанша жүктіліктің қалай алдын алуға болады;
  • жыныстық жолмен берілетін инфекциялар, соның ішінде АИТВ-ті жұқтырмаудың жолдары;
  • зорлықты қалай анықтайды, не істеу керек;
  • дұрыс және тең құқылы қарым-қатынасты қалай құрады;
  • қалай күйзеліске берілмеуге, потенциалыңды толық пайдалануға болады.
  • Жыныстық сауатқа байланысты бағдарламалар жастардың сыни ойлау, емін-еркін байланыс, шешім қабылдаудағы жауапкершілік, жақсы мінез-құлықты тудыратын, өз қадір-қасиетін, өмірлік машықтарын дамытатын сезімдерді оятады.

Гендерлік зорлық-зомбылыққа қарсы ведомствоаралық әрекет - бұл психологиялық әл-ауқат, құқық қорғау органдары (полиция, прокуратура және әділет органдары) мен денсаулық сақтау саласындағы түрлі институттар әзірлеген және жүзеге асырған бағдарламалар мен әрекеттерді үйлестіруге бағытталған кешенді және үйлестірілген тәсіл.

Гендерлік зорлық-зомбылыққа қарсы мұндай әрекет ведомствоаралық серіктестік пен ынтымақтастыққа негізделген, гендерлік зорлық-зомбылыққа қарсы іс-қимылға және қатысушы серіктестер анықтаған қағидаттар мен стандарттарға сүйенудің жалпы әдісін қажет етеді.

Мүгедектігі бар жастар мен әйелдер гендерлік зорлық-зомбылыққа жиі ұшырайды. Сонымен бірге зорлық-зомбылыққа жауап қату қызметтерін ала алмайды. Олар сондай-ақ олардың әрекет ету бостандығын шектейтін, еріксіз жүктілікке, жүктілік кезіндегі асқынуға, зорлық-зомбылыққа, қанауға, жыныстық жолмен берілетін инфекциялар, соның ішінде АИТВ-ны мәжбүрлеп емдеуге тап болады.

Гендерлік теңсіздік

Жасына сай жыныстық білім — мектепте болсын, мектептен тыс жерде болсын құқыққа негізделген, гендерлік-бағытталған жыныстық сауат. Оны бірнеше жыл төңірегінде оқытады, жасына сай ақпарат беріп, жастардың қабілетін дамытуға жауапты болады.

Жыныстық сауаттың ішіне отбасылық өмір, мәдениет пен гендерлік рөл туралы талқы кіреді. Сонымен бірге адам құқығын, гендерлік теңдік жайлы сөз қозғап, сексуалды зорлық, дискриминация сияқты қауіпті де ескертеді. Ол қауіпсіз жүріс-тұрыс машықтарын үйретеді:

  • қыз дайын болғанша жүктіліктің қалай алдын алуға болады;
  • жыныстық жолмен берілетін инфекциялар, соның ішінде АИТВ-ті жұқтырмаудың жолдары;
  • зорлықты қалай анықтайды, не істеу керек;
  • дұрыс және тең құқылы қарым-қатынасты қалай құрады;
  • қалай күйзеліске берілмеуге, потенциалыңды толық пайдалануға болады.
  • Жыныстық сауатқа байланысты бағдарламалар жастардың сыни ойлау, емін-еркін байланыс, шешім қабылдаудағы жауапкершілік, жақсы мінез-құлықты тудыратын, өз қадір-қасиетін, өмірлік машықтарын дамытатын сезімдерді оятады.

ЮНФПА-НЫҢ ЖЕЛІДЕГІ ПАРАҚШАЛАРЫ

БАРЛЫҚ ҚҰҚЫҚТАР САҚТАЛҒАН